Teatr Gryphiusa przetrwał wojnę i dekady zwłoki. Odbudowa była pilna

Przy ratuszu stoi budynek, który miał już pełnić funkcję kina, domu kultury i zaplecza dla pracowników przemysłu. Zamiast tego po latach powrócił jako teatr nawiązujący wyglądem do dawnego gmachu. Jego historia obejmuje niezwykłą fasadę, koncert Franciszka Liszta, obrotową scenę i popiersie patrona, które przetrwało wojnę, lecz później zaginęło.

• Z miejskich kramów powstał teatr z wyjątkową fasadą
• Franciszek Liszt wystąpił przed widownią po wielkiej przebudowie
• Odbudowa ruszyła dopiero po latach niespełnionych planów

Z miejskich kramów powstał teatr z wyjątkową fasadą

Teatr im. Andreasa Gryphiusa wybudowano w 1799 roku w ścisłym centrum Głogowa, tuż obok ratusza. Takie sąsiedztwo obiektu teatralnego i siedziby władz należało do rzadkości. Projekt przygotował Christian Valentin Schutze, znany także z planów innych głogowskich budynków, między innymi nieistniejącego dziś ewangelickiego kościoła garnizonowego.

Projektant nie zaczynał od zera. Do nowej funkcji dostosował istniejący od około 25 lat wielofunkcyjny budynek, w którym działały między innymi kramy mięsne. Prace objęły dobudowę piętra oraz opracowanie reprezentacyjnych fasad. Za dekoracje odpowiadał Konstantin Sartori, rzeźbiarz i sztukator z Poczdamu. Gipsowe figury i sztukaterie odwoływały się do estetyki inspirowanej starożytnością.

Najbardziej charakterystycznym elementem frontu była nisza portalowa. Takie rozwiązanie zachowało się w niewielu obiektach teatralnych i wyróżnia głogowski budynek. Centralny ryzalit podtrzymują dwa masywne filary, nad którymi umieszczono poziomą belkę.

Od 1864 roku znajdowało się na niej popiersie Andreasa Gryphiusa, jednego z najbardziej znanych głogowian i patrona teatru. Rzeźba przetrwała oblężenie miasta w 1945 roku. W latach 50. XX wieku zaginęła jednak w niewyjaśnionych okolicznościach.

Franciszek Liszt wystąpił przed widownią po wielkiej przebudowie

Władze miejskie zdecydowały w 1839 roku o modernizacji wnętrza. Dotychczasowa sala była ciasna, niska i duszna, dlatego potrzebowała gruntownej zmiany. Projekt opracował miejski architekt Gross. Po zakończeniu robót widownia otrzymała dwa poziomy i znacznie bardziej reprezentacyjny charakter.

Przebudowany teatr otwarto 1 marca 1843 roku. Wydarzenie uświetnił koncert Franciszka Liszta, światowej sławy kompozytora i pianisty. Był to jeden z najbardziej znaczących momentów w historii obiektu, który zyskał wówczas nie tylko odnowione wnętrze, ale też wydarzenie o randze wykraczającej poza samo miasto.

Kramy mięsne usunięto dopiero na początku XX wieku. Zajmowane przez nie pomieszczenia przeznaczono później na magazyny miejskie i teatralne. Następna duża modernizacja odbyła się w latach 1926–1928. Wtedy przebudowano całe wnętrze, w tym widownię mieszczącą 450 osób.

Dawna loggia została zastąpiona samonośnym balkonem, a na scenie zamontowano obrotową konstrukcję. Zmieniono także rozwiązania zewnętrzne. Schody znajdujące się przed frontonem, mające ponad sto lat, usunięto, a z tyłu budynku powstały stalowe schody awaryjne.

Odbudowa ruszyła dopiero po latach niespełnionych planów

Zniszczenia wojenne rozpoczęły długi okres degradacji teatru. Pierwsza koncepcja odbudowy pojawiła się już w 1959 roku. Zakładano wówczas urządzenie w budynku kina z 200–300 miejscami, ale pomysł nie został zrealizowany. W 1976 roku pojawił się projekt Centrum Kultury „Dom Młodego Górnika”. Odbudowany teatr i ratusz miał połączyć szklany korytarz. Ta wizja również pozostała na papierze.

Kolejna propozycja powstała w 1988 roku. Zakładała odtworzenie budynku w przedwojennym kształcie i urządzenie w nim Domu Hutnika dla pracowników KGHM. Dopiero na początku lat 90. powołano Fundację Odbudowy Teatru im. Andreasa Gryphiusa, która zorganizowała konkurs na projekt przywrócenia gmachu.

W 1998 roku zwyciężyła koncepcja Andrzeja Kamińskiego. Zakładała odbudowę obiektu w stanie sprzed 1945 roku oraz dobudowę aneksu. Mimo rozpoczęcia przygotowań prace zatrzymano w 2005 roku. Do robót powrócono dopiero po kolejnych latach starań. W lipcu 2016 roku rozpoczęły się prace ziemne wokół budynku, a rok później ruszyła właściwa odbudowa zainicjowana przez prezydenta Głogowa Rafaela Rokaszewicza.

Ekspertyzy wykazały, że mury znajdowały się w bardzo złym stanie i mogły doprowadzić nawet do zawalenia obiektu. Oznaczało to, że dalsze odkładanie inwestycji wiązałoby się z rosnącym zagrożeniem dla zachowanych pozostałości. Na odbudowę miasto otrzymało ponad 14 mln zł ze środków unijnych pozostających w dyspozycji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dofinansowanie pokryło blisko 85 proc. kosztów, a pozostałą część sfinansowano z budżetu miasta.

Odtworzono również popiersie patrona teatru. Nowa rzeźba z piaskowca powstała w pracowni Tomasza Rodzińskiego we Wrocławiu i została umieszczona nad wejściem. Dzięki temu odbudowa dotyczyła nie tylko murów i układu budynku, ale także jednego z najbardziej rozpoznawalnych elementów jego dawnej fasady.

Ruiny teatru są jedynym zachowanym w Głogowie zabytkiem sprzed XIX wieku, który nie jest związany ani z architekturą sakralną, ani militarną. To sprawia, że historia odbudowy obejmuje nie tylko przywrócenie funkcji jednego gmachu, lecz także ocalenie rzadkiego świadectwa dawnej miejskiej architektury.

na podstawie: UM Głogów.